วัดพุทไธศวรรย์

พระปรางค์ประธานสีขาวและงานสถาปัตยกรรม

พระปรางค์ประธานสีขาวตั้งเด่นอยู่กลางวัด สร้างตามแบบขอมบนฐานย่อมุมที่ยื่นออกทางทิศเหนือและทิศใต้ เปรียบดั่งเขาพระสุเมรุอันเป็นแกนกลางจักรวาลตามคติพุทธ เรือนธาตุเรียวสอบขึ้นสู่ยอด ล้อมรอบด้วยระเบียงคดสี่เหลี่ยมที่ยังมีหลังคาคลุม ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปเรียงรายบนฐานชุกชี หลายองค์งดงามแบบสุโขทัยและยังคงลงรักปิดทอง

สิ่งที่ทำให้วัดพุทไธศวรรย์ต่างจากโบราณสถานอื่นในเกาะเมือง คือความ “ครบถ้วน” ขององค์ประกอบ ทั้งปรางค์ ระเบียงคด และมณฑปบริวารที่ขนาบทิศเหนือ-ใต้ ยังตั้งอยู่พร้อมกันเป็นผังเดียว ต่างจากวัดส่วนใหญ่ที่เหลือเพียงตอเสาและฐานอิฐ ผู้มาเยือนจึงได้เห็นภาพพระปรางค์อยุธยาอย่างที่ตั้งใจให้เป็น ไม่ใช่เพียงซากปรักหักพัง

พระเจ้าอู่ทอง เวียงเหล็ก และการสถาปนากรุงศรีอยุธยา

ตามพระราชพงศาวดาร สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 หรือพระเจ้าอู่ทอง ผู้สถาปนากรุงศรีอยุธยา ทรงตั้งพลับพลาที่ประทับ ณ ตำบล “เวียงเหล็ก” ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำก่อนย้ายไปสร้างพระนครบนเกาะเมืองใน พ.ศ. 1893 เมื่อครองราชย์ได้ราวสามปี จึงโปรดให้สถาปนาวัดพุทไธศวรรย์ขึ้นบนพื้นที่เดิมใน พ.ศ. 1896 ยกฐานะเป็นพระอารามหลวง เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งจุดตั้งต้นของราชวงศ์

ฐานะพระอารามหลวงตั้งแต่แรกสถาปนาทำให้วัดนี้มีความสำคัญสืบเนื่อง เดิมมีพระรูปพระเจ้าอู่ทองประดิษฐานภายในองค์ปรางค์ ซึ่งรอดพ้นการทำลายเมื่อ พ.ศ. 2310 และต่อมาได้อัญเชิญลงไปยังกรุงเทพฯ ใน พ.ศ. 2327 นับเป็นหลักฐานผูกโยงวัดเข้ากับปฐมกษัตริย์ผู้ก่อร่างสร้างกรุง

รอดพ้น พ.ศ. 2310 และข้อถกเถียงยุคสมเด็จพระนารายณ์

วัดพุทไธศวรรย์เป็นหนึ่งในไม่กี่วัดที่รอดพ้นการเผาทำลายเมื่อกรุงแตกใน พ.ศ. 2310 อย่างค่อนข้างสมบูรณ์ ด้วยตั้งอยู่นอกเกาะเมืองทางฝั่งตะวันตก ใกล้กับโบสถ์เซนต์โยเซฟ ภายในยังปรากฏจิตรกรรมและงานปูนปั้น โดยเฉพาะที่ตำหนักพระพุทธโฆษาจารย์ อาคารสองชั้นฐานโค้งสำเภาแบบอยุธยาตอนปลาย ซึ่งเขียนภาพชาดกและเรื่องพุทธประวัติไว้งดงาม และเมื่อ พ.ศ. 2497 ยังพบเครื่องทองในกรุใต้องค์ปรางค์

อย่างไรก็ดี นักวิชาการบางท่านตั้งข้อสังเกตต่อปีสถาปนา เพราะพงศาวดารเก่าอย่างฉบับหลวงประเสริฐมิได้กล่าวถึงวัดนี้ ขณะที่รูปแบบสถาปัตยกรรมที่เห็นในปัจจุบันออกไปทางกลางถึงปลายพุทธศตวรรษที่ 22 บางส่วนอ้างอิงบันทึกและแผนที่ฝรั่งเศส สันนิษฐานว่าอาจบูรณะหรือสร้างใหม่ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ทั้งนี้ควรถือเป็นข้อสันนิษฐาน วัดที่เห็นวันนี้อาจเป็นการสร้างทับรากฐานเดิมสมัยอู่ทอง

มองจากสายน้ำ

เมื่อเรือแล่นเลียบด้านใต้ของเกาะเมืองไปตามแม่น้ำเจ้าพระยา วัดพุทไธศวรรย์จะปรากฏอยู่บนฝั่งตะวันตก ตรงข้ามกับตัวเกาะเมืองทางทิศใต้ ยอดพระปรางค์สีขาวเผยตัวขึ้นเหนือแนวไม้ริมตลิ่ง เป็นหมุดหมายที่แลเห็นได้แต่ไกลและอ่านออกได้ทันทีว่าเป็นปรางค์ทรงขอมอันสมบูรณ์

ยามแสงเช้าหรือแสงบ่ายอ่อน ผิวปูนสีขาวจะจับแสงนวลตัดกับสายน้ำสีน้ำตาลและท้องฟ้า ทำให้องค์ปรางค์ดูสง่างามเป็นพิเศษเมื่อมองจากเรือ นับเป็นหนึ่งในไม่กี่จุดบนเส้นทางล่องรอบเกาะเมืองที่ผู้โดยสารได้เห็นพระปรางค์อยุธยาตั้งตระหง่านครบองค์จากมุมมองกลางน้ำ

คำถามที่พบบ่อย