หมู่บ้านโปรตุเกส และโบสถ์ซานเปโตร

ชาวโปรตุเกสในสยาม จากพ่อค้าสู่ทหารรับจ้าง

เมื่อชาวโปรตุเกสเดินเรือถึงกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2054 (ค.ศ. 1511) หลังเพิ่งพิชิตมะละกาได้ไม่นาน พวกเขาคือชาวตะวันตกชาติแรกที่มาถึงราชธานีแห่งนี้ สิ่งที่ติดตัวมาพร้อมสำเภาสินค้ามิใช่เพียงผ้าแพรและเครื่องเทศ หากยังมีดินปืน ปืนคาบศิลา และความรู้ด้านยุทธวิธีการรบแบบใหม่ ซึ่งราชสำนักสยามในยุคศึกสงครามไม่ขาดสายเห็นคุณค่ายิ่งนัก

ราวปี พ.ศ. 2083 (ค.ศ. 1540) สมเด็จพระไชยราชาธิราชโปรดพระราชทานที่ดินริมแม่น้ำทางใต้ของเกาะเมืองแก่ทหารรับจ้างชาวโปรตุเกสประมาณ 120 คน เพื่อตอบแทนความชอบในราชการสงคราม กลายเป็นจุดกำเนิดของ “หมู่บ้านโปรตุเกส” ชุมชนชาวยุโรปที่เก่าแก่ที่สุดในสยาม ตลอดสองศตวรรษต่อมาชุมชนนี้เติบโตขึ้นเรื่อย ๆ จนว่ากันว่ามีผู้อยู่อาศัยหลายพันคนก่อนกรุงแตกใน พ.ศ. 2310

โบสถ์ซานเปโตรและหลุมศพที่ถูกขุดพบ

หัวใจของหมู่บ้านคือโบสถ์ซานเปโตร หรือโบสถ์คณะโดมินิกัน ซึ่งเชื่อกันว่าสร้างขึ้นตั้งแต่ยุคแรกเริ่มของชุมชนและนับเป็นโบสถ์คริสต์แห่งแรก ๆ ในแผ่นดินไทย บาทหลวงคณะโดมินิกันเดินทางถึงกรุงศรีอยุธยาใน พ.ศ. 2110 (ค.ศ. 1567) เพื่อเผยแผ่ศาสนา ตัวโบสถ์ก่ออิฐถือปูนหันหน้าไปทางทิศตะวันออกสู่แม่น้ำ ทว่าวันนี้เหลือเพียงฐานรากเตี้ย ๆ ใต้หลังคาคลุมที่กรมศิลปากรสร้างปกป้องไว้

การขุดค้นทางโบราณคดีระหว่าง พ.ศ. 2527–2538 โดยได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิคาลุสต์ กุลเบนเกียน เปิดเผยโครงกระดูกมนุษย์กว่าสองร้อยโครงที่ฝังเรียงรายทั้งในและนอกตัวโบสถ์ หลายโครงฝังพร้อมเหรียญ ลูกประคำ และกางเขน อันเป็นเครื่องยืนยันความศรัทธา ผู้ล่วงลับมิได้มีแต่ชาวโปรตุเกส หากรวมถึงลูกครึ่งและชาวสยามที่เข้ารีต สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอฯ กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เสด็จเปิดสถานที่แห่งนี้เมื่อ พ.ศ. 2538

การค้า ศรัทธา และมรดกที่หลงเหลือ

ชุมชนโปรตุเกสมิได้ดำรงอยู่ด้วยศรัทธาเพียงอย่างเดียว หากยังหยั่งรากบนการค้าและการศึก ชายชาวโปรตุเกสจำนวนไม่น้อยรับราชการเป็นทหารปืนไฟและองครักษ์ พวกเขาแต่งงานกับหญิงชาวสยาม ญี่ปุ่น และมอญ ก่อเกิดชุมชนลูกผสมที่มีวัฒนธรรมและภาษาเป็นของตนเอง แม้คณะบาทหลวงจะเปลี่ยนศาสนาชาวสยามได้ไม่มากนัก แต่อิทธิพลของโปรตุเกสกลับซึมลึกในวิถีชีวิตประจำวันอย่างคาดไม่ถึง

มรดกที่หอมหวานที่สุดคงหนีไม่พ้นสำรับของหวาน ท้าวทองกีบม้า หรือมารีอา กียูมาร์ เดอ ปีญา สตรีลูกครึ่งโปรตุเกส-ญี่ปุ่น-เบงกอลที่เกิดในกรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 2207 (ค.ศ. 1664) ได้กำกับห้องเครื่องในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ และได้ชื่อว่าเป็นผู้เผยแพร่ขนมไทยตระกูลทองที่ใช้ไข่แดงและน้ำตาล เช่น ฝอยทอง ทองหยิบ และทองหยอด ซึ่งมีเค้าโครงจากขนมโปรตุเกส งานวิจัยบางชิ้นชี้ว่าอย่างน้อยฝอยทองและทองหยิบสืบสาวไปถึงฝีมือของนางได้อย่างมั่นใจ

มองจากสายน้ำ

หากเทวสถานและพระปรางค์กลางเกาะเมืองคือความสง่างามที่เสียดฟ้า หมู่บ้านโปรตุเกสกลับเป็นความเงียบงันที่ราบเรียบแนบผืนดิน ขณะเรือล่องไปตามลำน้ำเจ้าพระยาช่วงใต้ของเกาะเมือง ผู้โดยสารจะเห็นเพียงเนินอิฐเตี้ย ๆ กับหลังคาคลุมกลางลานโล่งริมตลิ่งฝั่งตะวันตก ตรงข้ามกับย่านที่เคยเป็นหมู่บ้านญี่ปุ่นและฮอลันดา

ความต่างนี้เองที่งดงามอย่างเงียบ ๆ ที่นี่ไม่มียอดปรางค์ให้แหงนมอง มีเพียงรากฐานของโบสถ์และหลุมศพเก่าแก่ที่เตือนใจว่า ครั้งหนึ่งชาวต่างแดนได้มาใช้ชีวิต ภาวนา และฝังร่างลงในดินแดนนี้ สายน้ำที่เคยพัดพาสำเภาโปรตุเกสเข้าสู่ราชธานี วันนี้ยังคงไหลผ่านสุสานอันเงียบสงบของพวกเขาอย่างไม่เปลี่ยนแปลง

คำถามที่พบบ่อย